
Leer is huid, en dat blijft het. Het reageert sneller op droge en vochtige lucht dan bijna elk ander materiaal in huis. Een oude leren stoel, een bureaublad met leer of een koffer van je grootvader kan nog generaties mee, als je het een goede plek geeft en het met beleid verzorgt. Gezond leer kan een doekje en een beetje crème goed hebben. Oud, verzwakt leer niet.
Eerst dit
Dit boek is een hulp, geen garantie. Elk stuk is anders. Probeer elk middel en elke methode eerst op een klein plekje dat je niet ziet, en stop als er iets verandert. Wat je doet, doe je op eigen risico: De Huiszwaluw kan niet aansprakelijk worden gehouden voor schade. Is een stuk kostbaar of je erg dierbaar, vraag dan eerst een restaurator.
Wat je in huis hebt
Leer is dierenhuid die door looien houdbaar is gemaakt. Tot ver in de negentiende eeuw gebeurde dat met plantaardige stoffen, zoals eikenschors. Dat leer vind je op antieke stoelen, bureaubladen en koffers, en het is het gevoeligst voor water, licht en vuile lucht. Later kwam leer dat met chroomzouten is gelooid. Het is soepeler en kan meer hebben; veel meubelleer uit de twintigste eeuw is zo gemaakt.
Belangrijker dan de soort is de toestand. Is het leer soepel en heel, dan is het gezond. Is het stijf, gebarsten of geeft het rood of bruin poeder af, dan is het kwetsbaar. Kijk ook naar het oppervlak. Glad leer met een dun beschermlaagje neemt een druppel water niet meteen op. Open, onbeschermd leer wordt er direct donker van, en suède en nubuck hebben een ruw, fluwelig oppervlak.
Wat het kapotmaakt
Droogte maakt leer bros: onder 30 procent luchtvochtigheid breekt het op de vouwen. Boven 65 procent groeit er schimmel op. Veilig is een stabiele luchtvochtigheid van 45 tot 55 procent bij 18 tot 20 graden. Leer dat steeds vochtig en weer droog wordt, wordt met de jaren hard. Zet een leren stoel of koffer dus niet bij de radiator of de kachel, niet in een vochtige kelder en niet op een hete zolder. Houd leer uit de zon: licht bleekt de kleur en droogt het oppervlak uit, en die schade gaat niet meer weg. Leer dat nat wordt, kan hard en donker opdrogen.
Stof en vuil
Zo doen ze het in musea. Oud leer wordt alleen droog schoongemaakt. Met een zachte kwast vegen ze het stof naar de mond van een stofzuiger op de laagste stand, met een stukje gaas over de zuigmond. Water gebruiken ze niet, omdat het kringen geeft en verzwakt leer voorgoed donker maakt.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Stoffig en dof meubelleer dat gezond is, nemen stoffeerders af met een zachte, ongeverfde doek die licht vochtig en goed uitgewrongen is. Ze doen het hele vlak in één keer, van naad tot naad, en poetsen niet op één plekje: dat geeft kringen. Voor vuil dat blijft zitten, kloppen Deense meubelmakers een kwart deciliter kleurloze zeepvlokken op in een liter warm water. Ze laten het afkoelen en gebruiken alleen het schuim, op een spons, over het hele vlak. Daarna droogwrijven met een schone doek en laten opdrogen bij kamertemperatuur, ver van de kachel. Op leer met een beschermlaagje gaat dit goed. Open leer kan er vlekkerig en donkerder van worden, en zadelzeep en allesreiniger zijn te scherp voor oud leer.
Droog leer voeden
Zo doen ze het in musea. Musea vetten leer niet meer. Onderzoek dat een eeuw teruggaat, laat zien dat vet en olie leer niet tegen verval beschermen. Olie oxideert en maakt het leer op den duur stijver en zuurder, het oppervlak wordt donker en plakkerig, en het vet gaat er nooit meer uit. Wat het leer bewaart, is de lucht in de kamer.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Een leren stoel of bank die gebruikt wordt en droog aanvoelt, krijgt van stoffeerders en handelaren een kleurloze ledercrème of een leerbalsem op basis van was. Geen dik vet en geen olie. Het leer moet eerst schoon en droog zijn. Neem een beetje op een zachte doek, wrijf het dun uit over het hele vlak, laat het een uur intrekken en wrijf na met een schone doek. Eén of twee keer per jaar is genoeg; vaker maakt leer week en plakkerig. Het leer wordt er meestal iets donkerder van, dus probeer het aan de onderkant. Olijfolie en andere olie uit de keuken worden ranzig en geven vlekken die er niet meer uit gaan.
Kleur bijwerken op slijtplekken
Zo doen ze het in musea. Een kale armleuning of een verschoten rug blijft zoals hij is: slijtage hoort bij het stuk. Is de schade storend, dan retoucheert een restaurator met middelen die er later weer af kunnen.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Handelaren werken een slijtplek bij met een ledercrème of balsem in de kleur van het leer. Dat lukt op leer dat de kleur opneemt; op een gesloten, glanzende laag blijft de crème liggen. Kies een tint die iets lichter is dan het leer, breng heel dun aan met een doek en laat het drogen. Wrijf dan uit tot een witte doek schoon blijft, anders geeft de kleur af op je kleren. Het eerlijke risico: een kleur die niet klopt, krijg je er niet meer uit, en een heel vlak bijkleuren haalt het geleefde van het leer weg. Houd het bij de plek waar de kleur echt weg is.
Een koffer opfrissen
Zo doen ze het in musea. Een koffer of tas wordt droog afgestoft en gevuld bewaard met zuurvrij vloeipapier, zodat hij zijn vorm houdt. Geen krantenpapier, want de inkt geeft af. Tillen doe je van onderen, niet aan een oud handvat.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Handelaren in oude koffers nemen het leer af met een licht vochtige doek en blijven daarbij weg van etiketten en opschriften: die maken de koffer en kunnen niet tegen water. Is het leer droog, dan volgt een dun laagje kleurloze was of balsem, soms in een paar keer, met extra aandacht voor hoeken, randen en naden. Een druppel dunne olie houdt sloten en scharnieren soepel, zolang er niets op het leer komt. Het beslag mag je poetsen, maar een beetje aanslag staat een oude koffer goed. Zuig de voering uit en laat de koffer een paar dagen open staan in een droge kamer als hij muf ruikt.
Wat je beter laat
Bij sommig leer doe je dit allemaal niet. Leer dat rood of bruin poeder afgeeft en scheurt bij de minste aanraking, heeft rood verval. Het is chemisch afgebroken en dat is niet terug te draaien. Elk vocht en elke crème maakt het voorgoed donker en hard. Stof het heel zacht af of laat het met rust, ga er niet meer op zitten en vraag een restaurator. Suède en nubuck krijgen geen water en geen crème: het fluwelige oppervlak wordt er vlekkerig en plat van. Een zachte borstel is genoeg. Een bureaublad met goudopdruk stof je alleen droog af. Het goud ligt dun op het leer en gaat mee met een vochtige doek of een crème.
Droog leer nooit met een föhn of in de zon. Plak geen plakband op een scheur en lijm hem niet zelf.
Wanneer je naar een restaurator gaat
Ga naar een restaurator bij een scheur, bij een naad die openstaat, bij leer dat loskomt van een bureaublad, bij rood verval en bij leer dat zo stijf is dat het breekt als je het buigt. Bij schimmel, een grijze, groene of witte poederige waas met een muffe geur, zet je het stuk apart in een droge, luchtige ruimte en vraag je advies.
Patina is geen vuil
Leer wordt mooier van gebruik. De armleuning die donker en glanzend is geworden, de kreukels in een zitting, de schaafplekken op de hoeken van een koffer die de wereld heeft gezien: dat is wat oud leer warm maakt. Nieuw leer heeft dat niet en geen middel maakt het na. Laat het zitten.
Bij De Huiszwaluw vind je stukken die al een leven achter zich hebben, en je mag ons altijd vragen hoe je een stuk het beste verzorgt.
Geschreven door De Huiszwaluw