
Een kamer bestaat uit materialen voordat hij uit meubels bestaat. Hout, steen, staal, glas en textiel hebben elk een eigen temperatuur en een eigen huid. Zet je ze goed naast elkaar, dan voelt een kamer rustig en rijk tegelijk, ook met weinig spullen. Zet je ze lukraak bij elkaar, dan helpt geen enkel mooi meubel. Drie architecten leren je hoe je kijkt en voelt.
Eén materiaal voert de boventoon
Kies één materiaal dat de kamer draagt. Meestal is dat de vloer: houten planken, plavuizen, steen. Al het andere antwoordt daarop.
Houd het bij drie of vier materialen per kamer en laat elk materiaal minstens twee keer terugkomen. Staal in het onderstel van de tafel en nog eens in de lamp. Linnen in het gordijn en in een kussen. Wat maar één keer voorkomt, lijkt een vergissing.
Hout waar je hand komt: de les van Alvar Aalto
De Finse architect Alvar Aalto (1898–1976) won in 1929 met zijn vrouw Aino de prijsvraag voor een sanatorium in Paimio, dat in 1933 klaar was. Voor de patiënten, die er uren achtereen moesten zitten, ontwierp hij in 1932 een fauteuil van gebogen berkenhout. De hoek van de rug was volgens Aalto zo gekozen dat je er het makkelijkst in ademde. In de patiëntenkamers stonden toen nog meubels van stalen buis. De Aalto’s namen er later afstand van. Aalto bleef met hout experimenteren en vond een manier om een houten poot haaks om te buigen. Op die poot staat zijn stapelbare kruk van 1933.
In Villa Mairea, in 1938 en 1939 gebouwd in het Finse Noormarkku voor Harry en Maire Gullichsen, ging hij een stap verder. Het huis wordt gedragen door ronde stalen kolommen, maar je ziet het staal nauwelijks: sommige kolommen zijn omwonden met rotan, andere bekleed met houten latten. De trap staat achter een scherm van houten palen, zoals stammen in een bos.
De les voor thuis: het koele materiaal mag dragen, het warme materiaal hoort waar je het aanraakt. Een stalen stoel met een rieten zitting, een stenen blad met een houten rand, een metalen leuning omwikkeld met leer. Vraag je bij elk stuk af waar je hand komt, en wat die hand dan voelt.
Weinig materialen, grote vlakken: de les van Mies van der Rohe
Ludwig Mies van der Rohe (1886–1969) werkte als jongen in de steenhouwerij van zijn vader in Aken, en dat is aan zijn gebouwen te zien. Voor de wereldtentoonstelling van 1929 in Barcelona bouwde hij met Lilly Reich het Duitse paviljoen. Er zat bijna niets in: een vloer van travertijn, wanden van groen marmer en van goudkleurige onyx, getint glas en verchroomde kolommen. Geen ornament op de wanden, geen behang, geen lijstwerk. De tekening van de steen was de versiering.
In Villa Tugendhat in Brno, voltooid in 1930, deed hij hetzelfde in een woonhuis. In de woonruimte staat een vrijstaande wand van honinggele onyx uit het Atlasgebergte. De steen is licht doorschijnend: als de lage zon erop valt, gloeien de aders aan de achterkant rood op. De eethoek wordt omsloten door een halfronde wand van Makassar-ebbenhout. De vloer is van wit linoleum, effen en zonder naden, zodat niets de aandacht van die twee wanden afleidt.
Wat je ervan leert: kies weinig materialen en geef elk een groot, ononderbroken vlak. Eén houten tafelblad uit één stuk zegt meer dan vijf houten dingetjes. En leg een rijk materiaal naast een stil materiaal. Naast een gekalkte muur gaat de nerf van een oude kast pas spreken.
De naad: de les van Carlo Scarpa
De Venetiaan Carlo Scarpa (1906–1978) ontwierp jarenlang glas voor de glasblazers van Murano voordat hij als architect naam maakte. Hij kende materialen van de werkbank. Zijn aandacht ging uit naar de plek waar twee materialen elkaar ontmoeten. In het Castelvecchio in Verona, een middeleeuws kasteel dat hij tot museum verbouwde, raakt de nieuwe vloer de oude muren niet. Een rand van natuursteen en een smalle uitsparing houden ze uit elkaar. Je ziet in één blik wat oud is en wat nieuw.
Die zorg vind je ook in de winkel die hij in 1957 en 1958 voor Olivetti aan het San Marcoplein in Venetië maakte, en in het grafmonument voor de familie Brion in San Vito d’Altivole, waar hij vanaf 1969 tot zijn dood aan werkte. Beton, water en gouden tegeltjes staan er naast elkaar, elk scherp begrensd.
Kijk thuis dus naar de naden. Waar hout op steen staat, waar een kleed ophoudt, waar een kast de muur raakt. Laat twee materialen niet zomaar tegen elkaar botsen. Een paar centimeter lucht, een schaduw of een smalle strook van een derde materiaal maakt van een botsing een ontmoeting.
Mat naast glad
Een kamer waarin alles even glad is, wordt kil. Een kamer waarin alles ruw is, wordt zwaar. Zet daarom tegenover elk glad oppervlak een stroef: een glazen blad op een houten vloer, een stenen blad naast een wollen kleed, een stalen lamp voor een gekalkte muur.
Houd de afwerking mat. Geolied hout of hout in de was, geborsteld staal, mat geslepen steen, gewassen linnen.
Warm naast koel
Hout, wol, linnen, leer en riet zijn warm. Steen, staal en glas zijn koel. Een kamer heeft beide nodig, maar niet half om half. Laat één kant duidelijk winnen en gebruik de andere als tegenwicht. In een huis met witte muren en koel daglicht is hout het warme deel.
Hoeveel houtsoorten
Twee of drie houtsoorten in één kamer is genoeg. Kies er één als hoofdtoon, vaak de vloer of het grootste meubel, en laat de andere daar duidelijk van verschillen. Licht eiken naast donker noten werkt, omdat het verschil gewild is. Twee soorten die net niet gelijk zijn, lijken een mislukte poging om het te laten passen.
Let meer op de ondertoon dan op de soort. Warme tinten, geel of rood, gaan goed samen. Een grijzig, koel hout ertussen valt uit de toon. Staat een donker meubel op een donkere vloer, leg er dan een licht kleed onder.
Glas en staal met mate
Glas neemt voor het oog geen ruimte in, wat het geschikt maakt voor een kleine kamer. Maar het is hard en koud, dus één glazen stuk per zithoek volstaat. Staal werkt het best in dunne lijnen: een onderstel, een lamp, een stoelpoot.
Het materiaalplan, stap voor stap
Loop de kamer rond en schrijf elk materiaal op dat je ziet, de vloer en de muren eerst. Tel ze. Zijn het er meer dan vijf, kijk dan wat er maar één keer voorkomt: dat gaat weg, of het krijgt ergens een tweede keer. Zet achter elk materiaal een W voor warm of een K voor koel, en een M voor mat of een G voor glad. Staat er overal hetzelfde, dan weet je wat de kamer mist.
Kies daarna het materiaal dat de boventoon voert en geef het het grootste vlak. Kies één rijk materiaal, een steen met tekening, een hout met een sterke nerf, en zet het voor een stille achtergrond. Loop tot slot de naden langs en trek los wat tegen elkaar aan gedrukt staat.
Zo doe je het met oude stukken
Nieuw materiaal is egaal. Oud materiaal heeft kleurverschil, krassen en een matte huid van jaren gebruik, en juist dat maakt een nieuwe kamer rustiger. Eén oude eiken kast tussen strakke wanden neemt de hardheid weg.
Zet oud naast nieuw, niet oud naast nagemaakt oud. Een doorleefde houten tafel met stalen stoelen, een oude stenen pot op een nieuwe kast, een linnen kap op een messing lampvoet die dof is geworden. Poets het patina er niet af: het is de plek waar handen het materiaal hebben afgemaakt.
Leg vanavond je hand op vijf dingen in de kamer en zeg hardop wat je voelt: warm of koel, glad of stroef. Je weet daarna precies wat er ontbreekt. Zoek je dat ene stuk hout, steen of messing dat de kamer in evenwicht brengt, kom dan eens kijken bij De Huiszwaluw. Daar staan stukken die al een leven achter zich hebben, en dat voel je zodra je ze aanraakt.
Geschreven door De Huiszwaluw