
Smeedijzer is ijzer dat met de hand is gevormd. Een smid heeft het in het vuur gloeiend gestookt en met de hamer gerekt, gebogen en gedraaid, en dat zie je er altijd aan af. Het zit in tuinstoelen en tafels, lantaarns, kandelaars, haardstellen en hekken. Het is zwaar, mat en eerlijk, en het is gemaakt om lang mee te gaan.
Wat het is
Smeedijzer is bijna zuiver ijzer. Er zit minder dan 0,05 procent koolstof in. Dat maakt het taai en buigzaam: je kunt het gloeiend in vorm slaan, en twee stukken laten zich in het vuur aan elkaar smeden. Wat er wel in zit, is slak, tot twee procent. Die slak ligt in lange draden door het ijzer en geeft het een vezel, een beetje zoals de nerf van hout. Je ziet die vezel waar oud smeedijzer geroest of gebroken is.
Smeedijzer, gietijzer en staal
De drie worden vaak door elkaar gehaald, en het verschil zit in de koolstof. Gietijzer bevat meer dan twee procent koolstof. Het wordt gesmolten en in een vorm gegoten. Zo krijg je in één keer een ingewikkelde vorm, en dezelfde vorm zo vaak als je wilt. Maar gietijzer is bros: het buigt niet, het breekt.
Staal zit ertussenin. Gewoon zacht staal bevat ongeveer een kwart procent koolstof. Veel van wat nu als smeedijzer wordt verkocht, zoals tuinmeubels en hekken, is in werkelijkheid van zacht staal. Het woord is gebleven voor het werk van de smid, ook toen het materiaal veranderde.
Waar het vandaan komt
Smeden is zo oud als het ijzer zelf. De smid stookt het ijzer in een kolenvuur en hamert en buigt het in vorm. In 1784 vond de Engelsman Henry Cort de puddeloven uit. Daarin wordt gietijzer gesmolten en omgeroerd tot de koolstof eruit gebrand is. Na 1800 werd dat de gewone manier om smeedijzer te maken, en het werd het ijzer van de bouw. De Eiffeltoren uit 1889 is van zulk ijzer uit de puddeloven: 7.300 ton, bijeengehouden door 2,5 miljoen klinknagels.
Toen was het einde al in zicht. Staal nam het over, en rond 1890 had het smeedijzer in de bouw grotendeels vervangen. De laatste fabrieken sloten in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Echt smeedijzer wordt niet meer op grote schaal gemaakt. Een oud stuk is dus ook van een materiaal dat er niet meer bij komt.
Het Franse smeedwerk van de art deco
De grote naam is Edgar Brandt (1880–1960), geboren in Parijs. Hij leerde het vak op de vakschool in Vierzon, waar hij in 1898 klaar was, en opende in 1901 een kleine werkplaats in Parijs. Brandt deed iets wat de oude smeden niet deden: hij gebruikte al vroeg de lasbrander en liet machines een deel van het werk doen, waarna de hand het afmaakte. In de jaren twintig ontwikkelde hij een eigen gestileerd bloemmotief.
In 1914 werd zijn smeedwerk voor de Escalier Mollien in het Louvre onthuld. In 1921 maakte hij het metaalwerk bij het graf van de Onbekende Soldaat onder de Arc de Triomphe. In 1924 volgde het kamerscherm L’Oasis, en op de grote tentoonstelling van 1925 in Parijs stonden zijn hekken van de Porte d’Honneur. Die tentoonstelling maakte hem wereldberoemd. Met de glasfabriek Daum uit Nancy maakte hij lampen, zoals La Tentation en Cobra.
Naast hem stond Raymond Subes. Hij werd in 1919 artistiek leider van de werkplaatsen Borderel et Robert in Parijs en maakte smeedwerk voor de grote Franse oceaanschepen, waaronder de Normandie van 1935.
Nederlands smeedwerk
Ook in Nederland bloeide het vak in die jaren. De architect Piet Kramer was vanaf 1917 esthetisch adviseur voor de Amsterdamse bruggen. Bij zijn bruggen ontwierp hij vaak ook de brughuisjes en het ijzerwerk.
Willem Hendrik Gispen (1890–1981), later bekend van de stalen buis, begon in 1916 in Rotterdam als kunstsmid. Zijn vroege werk is siersmeedwerk in de geest van de Amsterdamse School en de art nouveau. In 1924 maakte zijn bedrijf zes smeedijzeren kroonluchters voor een Rotterdamse kerk.
Franse tuinmeubels
De Franse tuinstoel van ijzer is een verhaal apart. In 1889 kreeg Édouard Leclerc patent op de Simplex, een opklapbare stoel van metaal. Het is het model van de bistrostoel die iedereen kent. Oude Franse tuinmeubels vind je van smeedijzer en van gietijzer, en bij een tafel vaak met een blad van marmer. Welke van de twee je voor je hebt, zie je aan de sporen van het maken.
Zo herken je handwerk, en gietijzer
Smeedwerk is nooit helemaal gelijk. Kijk langs een staaf en strijk er met je hand over: op het oppervlak zie en voel je de vlakjes van de hamer. Twee krullen die elkaars spiegelbeeld moeten zijn, zijn het net niet. Dat is geen slordigheid, dat is de hand.
Kijk dan naar de verbindingen. De smid zet zijn werk in elkaar met klinknagels en met vuurlassen. Bij een vuurlas zijn twee gloeiende stukken in elkaar gehamerd tot ze één zijn. Klinknagels vind je bijna nooit in gietijzer, want dat is te bros om ze in te slaan. Een las met de brander zegt niet alles over de leeftijd: Brandt gebruikte hem al in zijn beste werk.
Gietijzer komt uit een vorm, en die vorm laat sporen na. Zoek de gietnaad: een fijne lijn waar de twee helften van de vorm op elkaar kwamen. Soms zijn de helften een fractie verschoven en sluit het patroon niet precies aan. In het oppervlak zitten hier en daar putjes en luchtgaatjes. Twee gegoten delen zijn precies gelijk, tot in het kleinste blaadje.
Smeedijzer heeft dat allemaal niet. Geen naad, geen luchtgaatjes, wel hamerslag en klinknagels. Een magneet helpt je hier niet: smeedijzer, gietijzer en staal trekken hem alle drie aan. Wel handig is de magneet om onder een laag verf ijzer te onderscheiden van messing of brons.
Waar je op let als je koopt
Roest hoort bij ijzer. Een dunne bruine laag is niet erg en vaak juist mooi. Kijk waar water blijft staan: onder aan de poten, in de hoeken, tussen twee staven die tegen elkaar liggen. Daar kan roest het ijzer dunner hebben gemaakt. Bij gietijzer zoek je naar scheuren en naar oude reparaties, want gietijzer breekt waar smeedijzer buigt. Kijk ook naar de verf: dikke lagen verbergen de hamerslag en de naden waar je naar zoekt.
Verzorging in het kort
Houd smeedijzer droog en veeg het af met een droge doek. Zet tuinmeubels in de winter binnen of op een droge plek. Meer lees je in het boek Chroom en staal verzorgen op de plank Onderhoud.
Waarom wij ervan houden
Smeedijzer tekent een lijn in de ruimte. Een kandelaar, een lantaarn of een tuinstoel van oud ijzer staat donker en mat tegen een lichte muur, en je ziet aan elke bocht dat iemand er met een hamer bij heeft gestaan. Het hoeft niet te glanzen en het hoeft niet recht te zijn. De stukken van smeedijzer uit onze collectie vind je hieronder, en ze hebben allemaal al een leven achter zich.
Geschreven door De HuiszwaluwSmeedijzer
Gouden eeuw
Art deco
Mid-century
Postmodern
Gouden eeuw
1675 Antieke eiken deur met kozijn en sierlijk opengewerkt smeedijzeren slot € 3.995Art deco
1920 Franse hanglamp € 445 1930 Franse art deco loungestoel van smeedijzer en leer met uitschuifbare voetensteun € 1.295Mid-century
1965 Max Bré € 575Postmodern
1975 Brutalist smeedijzeren ronde salontafel met bronskleurig blad € 895 1975 Brutalistisch stierenmasker € 4255 stukken van smeedijzer vonden een nieuw thuis
Retro Vintage Smeedijzeren “Pauw” stoel jaren 60Verkocht
Retro Vintage staande vloerlamp smeedijzer jaren 50Verkocht
Industrieel Antiek Vintage Spijlenbed Smeedijzer jaren 30Verkocht
Retro Vintage zeer bijzondere smeedijzeren kapstok jaren 50Verkocht
Retro Vintage Jaren 50 salontafel. Glas en smeedijzeren krulVerkochtZoek je iets van smeedijzer?
Laat het ons weten. We kopen elke week in en melden het als er iets binnenkomt.