
In veel kamers staat de bank tegen de muur en kijkt alles naar het scherm. Dat is makkelijk, maar het levert geen plek op waar je graag zit. Een goede zithoek is gebouwd rond een gesprek. Mensen zitten dicht genoeg bij elkaar om elkaar te verstaan zonder hun stem te verheffen, ieder kan zijn kopje kwijt, en niemand loopt er dwars doorheen.
Rond een gesprek
Zet de zitplaatsen tegenover elkaar of in een hoek, niet op een rij. Op een rij zit je naast elkaar zoals in een wachtkamer: je moet je hoofd draaien om iemand aan te kijken. Een bank met twee stoelen ertegenover of haaks erop is de basis van bijna elke goede zithoek.
Geef de zithoek een middelpunt. Dat kan een haard zijn, een raam, een lage tafel of een schilderij.
Hoe dichtbij: de les van Edward T. Hall
De Amerikaanse antropoloog Edward T. Hall (1914–2009) onderzocht hoe mensen ruimte gebruiken. Hij bedacht er in 1963 een woord voor, proxemics, en beschreef zijn bevindingen in 1966 in het boek The Hidden Dimension. Hall zag dat mensen, zonder het te weten, vaste afstanden tot elkaar aanhouden, en dat elke afstand bij een ander soort contact hoort.
Hij onderscheidde er vier. De intieme afstand loopt tot ongeveer 45 cm: de afstand van een omhelzing en van fluisteren. De persoonlijke afstand loopt van 45 tot ongeveer 120 cm: zo dichtbij laat je vrienden en familie komen. De sociale afstand begint bij 120 cm en loopt door tot ruim drie meter: de afstand van kennissen en van een zakelijk gesprek. Daarna komt de publieke afstand, die van een spreker voor een zaal. Hall mat dit bij Amerikanen en wees er zelf op dat de maten per cultuur verschillen.
Voor je kamer is de les eenvoudig. Een gesprek tussen mensen die elkaar goed kennen, speelt zich af op de grens van persoonlijk en sociaal. Recht tegenover elkaar is ongeveer 120 cm de ondergrens: dichterbij is voor wie elkaar heel goed kent. Zit je verder dan 250 cm, dan ga je harder praten en wordt het een vergadering. Meet dus niet de kamer, maar de afstand van hoofd tot hoofd.
Een kamer in de kamer: de zitkuil van het Miller House
In Columbus, in de Amerikaanse staat Indiana, staat het huis dat architect Eero Saarinen ontwierp voor de industrieel J. Irwin Miller en zijn vrouw Xenia. Alexander Girard deed het interieur, Dan Kiley de tuin. De familie trok er in 1957 in. Midden in de grote woonruimte ligt een van de bekendste zithoeken van de twintigste eeuw: een vierkante kuil van ongeveer viereneenhalve meter, zo’n 45 cm verdiept in de vloer, met rondom banken vol kussens. Het idee wordt aan Girard toegeschreven.
De kuil deed twee dingen. De woonruimte bleef leeg en open, zonder losse meubels die het uitzicht op de tuin braken. En wie erin zat, zat in een kamer binnen de kamer: beschut, op gelijke hoogte, met het gezicht naar elkaar. Tot in de jaren zeventig werd de zitkuil veel nagevolgd.
Je hoeft geen gat in de vloer te hakken om er iets van te leren. Een zithoek werkt als hij een duidelijke rand heeft en als iedereen even hoog zit. Die rand maak je met een kleed, met de rug van een bank of met een lage kast.
De kring: de les van Christopher Alexander
De architect Christopher Alexander schreef in 1977 met Sara Ishikawa en Murray Silverstein het boek A Pattern Language, een verzameling van 253 patronen voor steden, huizen en kamers. Patroon 185 heet Sitting Circle. Alexander stelt daarin dat de meeste zithoeken levenloos zijn, en beschrijft wat de goede gemeen hebben. Ze liggen beschut. Ze zijn ongeveer rond. En de looplijnen gaan erlangs, niet erdoorheen. Mensen die praten gaan vanzelf in een kring zitten, merkt hij op, en liever schuin naar elkaar toe dan pal naast elkaar.
Hij geeft er een aardige raad bij: zet er een paar zitplaatsen te veel neer, losjes, een mengsel van bank, stoelen en kussens. Een kring die niet precies klopt, nodigt meer uit dan een strakke opstelling. In patroon 251, Different Chairs, gaat hij nog verder: richt een plek nooit in met stoelen die allemaal gelijk zijn. Mensen verschillen in lengte en in stemming, en ieder zoekt de stoel die bij hem past.
De maten
Tussen de bank en de salontafel hoort 40 tot 45 cm. De salontafel is even hoog als de zitting van de bank of iets lager, meestal 40 tot 45 cm, en ongeveer twee derde van de lengte van de bank.
Naast elke zitplaats hoort iets om een glas op te zetten, binnen armbereik. Een bijzettafel is ongeveer zo hoog als de armleuning. De kring zelf is van rand tot rand 250 tot 300 cm. Leg er een kleed onder dat groot genoeg is om alle voorpoten te dragen: in de meeste kamers is dat 200 bij 300 cm.
Los van de wand, om de kring heen
Trek de bank van de muur, al is het maar 10 tot 20 cm. Er valt een schaduw achter, de bank krijgt een eigen vorm en de kamer lijkt er ruimer door, niet kleiner. In een grotere kamer kan de bank vrij in de ruimte staan, met de rug naar de eethoek.
Je loopt om een zithoek heen. Houd een pad vrij van minstens 80 cm, van de deur naar het raam en naar de eethoek. Loopt de kortste weg dwars tussen bank en tafel door, draai de opstelling dan een kwartslag.
Een leesplek
Eén stoel apart maakt de kamer af. Zet hem bij het raam, schuin naar het licht, met een tafeltje ernaast en een lamp die over je schouder op het boek schijnt. Zet hem zo dat hij met een kwartslag draaien bij het gesprek kan aanschuiven. Dat is de extra plaats waar Alexander het over had.
De zithoek, stap voor stap
Kies eerst het middelpunt en zet de bank ernaar toe of er haaks op. Zet daarna twee stoelen tegenover de bank of over de hoek, en meet de afstand van hoofd tot hoofd: tussen 120 en 250 cm. Schuif de tafel op 40 tot 45 cm van de bank. Geef elke plaats een plek voor een glas. Leg het kleed eronder, met alle voorpoten erop.
Loop dan de kamer door, van elke deur naar het raam. Moet je ergens tussen twee zittende mensen door, schuif dan tot het pad achter de stoelen langs gaat. Zet als laatste één lamp laag bij de kring, zodat het licht ’s avonds op de tafel valt en niet op de gezichten.
Zo doe je het met oude stukken
Oude fauteuils zijn vaak lager en smaller dan een bank van nu. Dat is een voordeel. Twee lichte oude stoelen tegenover een rustige bank houden de kring open, en je ziet de vloer eronderdoor. Ze hoeven geen paar te zijn. Een strenge houten armstoel naast een zachte fauteuil is precies de mengeling die een kring levend maakt. Let alleen op de zithoogte: de meeste stoelen en banken zitten tussen 40 en 45 cm. Scheelt het meer dan een paar centimeter, dan zit de een boven de ander.
Een oude kist of een lage houten tafel doet het goed als salontafel, zolang de hoogte klopt. Laat één oud stuk het middelpunt zijn en houd de rest rustig.
Draai vanavond één stoel een kwartslag naar de bank toe en schuif hem tot je elkaar zonder moeite verstaat. Blijf zo een avond zitten en kijk wat er met het gesprek gebeurt. Mis je daarna nog een stoel, een tafeltje of een lamp voor de kring, kom dan eens kijken bij De Huiszwaluw. Daar staan stukken die al een leven achter zich hebben en waar al heel wat gesprekken omheen zijn gevoerd.
Geschreven door De Huiszwaluw