
Glas en keramiek kunnen eeuwen mee. Ze verkleuren nauwelijks, ze rotten niet en ze roesten niet. Wat ze kapotmaakt, zijn wij: een vaas die aan het oor wordt opgetild, een kristallen glas in de vaatwasser, een scherf die scheef wordt vastgelijmd. Met een teil lauw sop, twee handen en een beetje geduld blijft bijna alles heel.
Eerst dit
Dit boek is een hulp, geen garantie. Elk stuk is anders. Probeer elk middel en elke methode eerst op een klein plekje dat je niet ziet, en stop als er iets verandert. Wat je doet, doe je op eigen risico: De Huiszwaluw kan niet aansprakelijk worden gehouden voor schade. Is een stuk kostbaar of je erg dierbaar, vraag dan eerst een restaurator.
Wat je in huis hebt
Aardewerk is op lage temperatuur gebakken. De scherf is zacht en poreus: ze zuigt water op, en het glazuur maakt haar waterdicht zolang het heel is. Delfts aardewerk, majolica en faience hebben een zacht, wit tinglazuur dat aan randen snel afspringt. Porselein is hard, glad en dicht, maar bros. Craquelé is een net van fijne barstjes in het glazuur; op die plekken is een stuk poreus.
Kristal is glas met lood erin. Het is zachter dan gewoon glas en krast snel. Opaline is ondoorzichtig, melkachtig glas, veel gebruikt voor lampenkappen en vazen. Goud ligt bovenop het glazuur en slijt bij elke keer wrijven. Tik met een nagel zacht tegen een stuk: een heldere toon is goed, een doffe klank wijst op een barst die je niet ziet.
Wat het kapotmaakt
Stoten en vallen komt op één. Til met twee handen, één hand onder het stuk, en nooit aan een oor, een tuit, een knop of de rand. Daarna komt temperatuur: giet nooit hete vloeistof in een koud stuk en zet glas niet in de volle zon of vlak onder een spot. Glas voelt zich het prettigst bij een luchtvochtigheid tussen 40 en 50 procent. Hang borden niet op in een beugel met veren, want de veren drukken op de rand.
Sommig oud glas reageert met vocht uit de lucht. Dat heet glasziekte: eerst een doffe, zeepachtige waas, daarna een net van heel fijne barstjes. Dat is schade, geen vuil, en het is niet te herstellen.
Afwassen, met de hand en in de vaatwasser
Zo doen ze het in musea. Een museum wast alleen stukken die gaaf zijn, één tegelijk, in een kunststof teil met een doek op de bodem, in lauw water met een paar druppels mild afwasmiddel. Ongeglazuurd aardewerk, craquelé, oude lijmnaden, schilferend glazuur en ziek glas gaan nooit in het water; die worden afgestoft met een zachte kwast. Niets gaat in de vaatwasser.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Thuis was je net zo af, alleen met kraanwater. Lauw sop, een zachte spons of doek, één stuk tegelijk. Droog glas meteen af met een zachte doek. Houd een glas daarbij vast aan de kelk en draai niet aan de voet, want dan breekt de steel. Een goudrand was je kort en dep je droog.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Gewoon gebruiksglas en modern servies zonder goud mogen in de vaatwasser; fabrikanten van porselein en glas zeggen dat zelf. Kies een kort programma op 50 tot 55 graden en zet de stukken zo dat ze elkaar niet raken. Niet in de vaatwasser: kristal, glas met goud of beschildering, servies met goud of platina, alles met craquelé of een lijmnaad, en bij twijfel alles waar niet op staat dat het mag. De vaatwasser geeft glas na jaren een witte waas die er niet meer afgaat, bleekt kleuren op het glazuur en haalt goud weg.
Kalk, theeaanslag en dof glas
Zo doen ze het in musea. Musea raden zuur, bleekmiddel en schuurmiddel op glas en glazuur af, omdat ze het oppervlak aantasten. Voorkomen is daar de regel: geen water laten staan, naspoelen en drogen. In een kristallen karaf wordt niets bewaard, want kristal wordt van binnen dof als er lang drank in staat.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Een witte kalkrand in een gewone glazen vaas of karaf gaat weg met een zwak zuur; glasfabrikanten raden dat zelf aan. Vul het glas met lauw water en een flinke scheut schoonmaakazijn, of met een tot twee eetlepels citroenzuur op een halve liter water, en laat het een paar uur tot een nacht staan. Zit de aanslag vast, doe er dan een handje droge rijst bij en laat die een paar minuten ronddraaien. Een bruistablet voor het kunstgebit in warm water, een halfuur laten staan, doet hetzelfde tegen resten van wijn en bloemenwater. Spoel goed na. Doe dit niet bij glas met goud of beschildering, niet bij glas met een barst of een lijmnaad en nooit bij ziek glas. Bij oud kristal houd je het bij een uur en gebruik je geen rijst, want kristal krast.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Theeaanslag in kopjes en een theepot gaat weg met baking soda. Maak een papje met een beetje warm water, smeer het op de aanslag, laat het twee uur staan en wrijf het weg met een zachte doek. Het gaat goed in geglazuurd porselein en steengoed zonder barstjes. In een kopje met craquelé zit de aanslag in de scherf en krijg je hem er zo niet uit, en over een goudrand wrijf je niet. Een glas dat dof is geworden, leg je een uur in lauw water met azijn. Is het daarna helder, dan was het kalk. Blijft de waas, dan is het oppervlak van het glas zelf aangetast, door de vaatwasser of door glasziekte, en dat poetst niemand meer weg.
Een losgelaten oor of scherf
Zo doen ze het in musea. Is er iets gebroken, dan worden alle scherven opgeraapt, ook de kleinste, elk los in keukenpapier gewikkeld en in een doos gelegd. Ze worden niet aan elkaar gepast, want de breukranden beschadigen elkaar. Lijmen is werk voor een restaurator.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Thuis pakken de meeste mensen secondelijm of een tweecomponentenlijm, en bij een gewoon kopje of een eenvoudige vaas is daar niets op tegen. Maak de breukvlakken schoon en droog, gebruik zo weinig lijm als je kunt en zet het stuk vast met schilderstape tot de lijm hard is. Een restaurator is er niet blij mee, en dat heeft drie redenen. Secondelijm pakt in een paar tellen, dus een scheve naad blijft scheef. Beide lijmen verkleuren. En ze zijn bijna niet meer te verwijderen, zodat ze een goede restauratie later in de weg staan. Lijm dus alleen zelf wat je zonder spijt zou kunnen missen. Til een gelijmd stuk nooit meer op aan het gelijmde deel en was het niet.
Wat je beter laat
Gebruik geen bleekmiddel op aardewerk en op craquelé, en geen schuurspons of schuurmiddel op glas, glazuur en goud. Laat aardewerk met craquelé nooit weken, en gebruik het niet meer voor eten en drinken. Zet geen water in een vaas met een barst, een lijmnaad of craquelé aan de binnenkant: zet er een smaller glas of een kunststof beker in en doe daar het water in. Was ziek glas niet.
Wanneer je naar een restaurator gaat
Breng een gebroken stuk dat je dierbaar is met alle scherven naar een restaurator voor glas en keramiek. Ga ook bij een barst die groter wordt, een lijmnaad die loslaat, glazuur dat schilfert, witte kristalletjes op het oppervlak, en bij elke vorm van glasziekte.
Patina is geen vuil
Een goudrand die dun is geworden waar lippen het kopje raakten, craquelé dat in honderd jaar warm van kleur is geworden, een oude kram in een bord dat iemand te dierbaar vond om weg te gooien: dat is geen vuil en geen gebrek. Het laat zien dat het stuk is gebruikt en bewaard, en het maakt het wat het is. Bij De Huiszwaluw vind je stukken die al een leven achter zich hebben, en je mag ons altijd vragen hoe je jouw stuk het beste verzorgt.
Geschreven door De Huiszwaluw