
Een stoel van gebogen stalen buis is licht, sterk en bijna doorzichtig in een kamer. Dat hij blinkt, komt door een laagje chroom dat dunner is dan je je kunt voorstellen. Chroom en stalen buis horen bij elkaar sinds de jaren twintig, toen een paar jonge ontwerpers het meubel opnieuw uitvonden. Wie oud chroom leert lezen, ziet aan de glans hoe oud een stuk is.
Wat het is
Chroom is een hard, staalgrijs metaal dat hoog glanst en niet dof wordt. De Fransman Louis Nicolas Vauquelin maakte het in 1797 voor het eerst vrij. De naam komt van het Griekse woord voor kleur, omdat de verbindingen van chroom zo fel gekleurd zijn. Aan de lucht vormt het metaal vanzelf een onzichtbaar dun laagje oxide, en dat beschermt het.
Een verchroomde stoel is niet van chroom. Hij is van staal, en het chroom is er in een bad met elektrische stroom op neergeslagen. Het sierlaagje is meestal 0,13 tot 0,25 duizendste millimeter dik. Daaronder zit een dikkere laag nikkel, en bij het beste werk daaronder nog een laag koper. Het nikkel laat het chroom goed hechten en langer meegaan, het chroom zorgt dat het nikkel niet aanloopt.
Eerst nikkel, dan chroom
Vernikkelen is de oudere techniek. Het eerste bruikbare recept is van Rudolf Böttger, uit 1843, en tot de jaren twintig was nikkel de gewone blanke afwerking van metaal. Chroom werd al in 1848 gebruikt om metaal mee te bedekken, maar pas na een verbeterd procedé uit 1924 werd verchromen gewoon.
Dat jaartal is handig om te onthouden. De eerste stalen buismeubels, uit de late jaren twintig, zijn vaak nog vernikkeld. Daarna wint chroom het, en nikkel verdwijnt onder het chroom als tussenlaag.
Marcel Breuer en de fiets
In 1925 kocht Marcel Breuer, hoofd van de meubelwerkplaats van het Bauhaus in Dessau, zijn eerste fiets. Het lichte frame van stalen buis bracht hem op een idee. In 1925 en 1926 ontwierp hij een clubfauteuil van gebogen buis met strak gespannen banden van ijzergaren, een sterke gewaste katoenen draad. De stoel heette model B3. De eerste exemplaren waren vernikkeld.
De naam Wassily kreeg de stoel pas veel later. In 1962 bracht de Italiaanse fabrikant Gavina hem opnieuw uit, nu met banden van zwart leer, en noemde hem naar de schilder Wassily Kandinsky, die de stoel in 1925 had geprezen. In 1968 nam Knoll het bedrijf Gavina over.
Mart Stam en de stoel zonder achterpoten
Mart Stam werd in 1899 geboren in Purmerend. Hij bedacht een stoel die op één doorlopende buis rust en geen achterpoten heeft. Op 22 november 1926 schetste hij het idee tijdens een diner in Stuttgart, op de achterkant van een trouwkaart. In 1927 liet hij de stoel zien in zijn huis op de Weissenhofsiedlung in Stuttgart, de tentoonstelling waar het nieuwe bouwen zich voorstelde.
Op dezelfde tentoonstelling toonde Ludwig Mies van der Rohe zijn eigen versie, de MR10. Breuer volgde met zijn eigen stoelen zonder achterpoten. Wie de eerste was, werd een zaak voor de rechter. In 1932 oordeelden Duitse rechters dat Stam de ontwerper was.
Thonet en Gispen
Thonet, de fabriek van de gebogen houten caféstoel, zag wat er gebeurde. In 1928 sloot het bedrijf een overeenkomst met Breuer en in 1929 nam het zijn firma Standard-Möbel over. In de catalogus van 1930 stonden stalen buismeubels van Breuer, Stam, Mies van der Rohe, Le Corbusier en de broers Luckhardt.
In Nederland deed Gispen hetzelfde. Willem Hendrik Gispen (1890–1981) begon in 1916 in Rotterdam een kunstsmederij. In 1926 kwamen zijn Giso-lampen op de markt, en in november 1927 liet hij zijn eerste stoel van stalen buis zien. Vanaf 1929 maakte de fabriek meubels in serie. In 1934 verhuisde Gispen naar Culemborg, en in hetzelfde jaar kwam de leunstoel 412 uit, die tot 1966 gemaakt is. Tussen Gispen en Thonet is in de jaren dertig ook geprocedeerd over de stoel van Stam.
De terugkeer in de jaren zestig en zeventig
De stalen buis kwam terug in de jaren zestig. De heruitgave van de Wassily door Gavina in 1962 was een begin, en in 1968 kwam Gavina in handen van het Amerikaanse Knoll. Met die heruitgaven kwam het verchroomde buismeubel in de jaren zestig en zeventig opnieuw in huis. Een Wassily met zwart leren banden is dus een stoel uit die tweede golf, niet uit de jaren twintig: de eerste had banden van stof.
Zo herken je oud chroom en nikkel
Leg als het kan twee stukken naast elkaar. Chroom heeft een koele, licht blauwe zweem. Nikkel is warmer en neigt naar geel. Het verschil is klein en je ziet het pas goed in vergelijking, in daglicht.
De veroudering zegt meer. Nikkel loopt aan: het wordt dof en gelig. Chroom zelf blijft blank, maar het krijgt putjes, en in zo’n putje komt roest van het staal naar boven. Waar het chroom weg is, zie je de iets gelere laag nikkel eronder. Een magneet blijft aan de buis hangen, want die is van staal.
Kijk ook hoe het frame gemaakt is. De vroege B3 van Breuer is in elkaar geschroefd. En kijk naar de bekleding: banden van stof horen bij de jaren twintig, zwart leer bij de heruitgave.
Waar je op let als je koopt
Kijk het hele frame na op putjes en roestpuntjes, ook onderaan en aan de achterkant. Een paar puntjes horen bij de leeftijd. Diepe roest en loslatend chroom zijn een ander verhaal, want het laagje is te dun om bij te werken. Opnieuw verchromen kan, maar dan is de oude huid weg.
Is er iets wat je over regels moet weten? Bij het verchromen in de fabriek worden giftige chroomverbindingen gebruikt, en die zijn in Europa aan strenge regels gebonden. Het laagje op je stoel is metallisch chroom, en dat geldt als niet giftig.
Verzorging in het kort
Neem chroom af met een zachte, licht vochtige doek en wrijf het droog. Gebruik geen schuurmiddel: het laagje is te dun. Meer lees je in het boek Chroom en staal verzorgen op de plank Onderhoud.
Waarom wij ervan houden
Een stoel van stalen buis neemt bijna geen ruimte in. Je kijkt erdoorheen naar de vloer en de muur, en dat houdt een kamer licht en rustig. Wij houden het meest van chroom en nikkel dat niet meer spiegelt maar zacht is geworden, een beetje mat, met het leven erin. De stukken van chroom en stalen buis uit onze collectie vind je hieronder, en ze hebben allemaal al een leven achter zich.
Geschreven door De HuiszwaluwChroom
Art deco
Mid-century
Postmodern
Art deco
1935 1930s Extreme Rare Art Deco Black Bakelite and Chrome Umbrella Stand € 395Mid-century
1965 Mid-Century Modern Magazine Rack Teak Chrome 60’s € 90 1965 Pair of European Mid-Century Chrome Wall Sconces with Mirrored Globe Shades, circa 1960s–1970s € 295 1965 Vintage Soudeurop keukenstoel € 20Postmodern
1970 Hollywood Regency Italian Coffee Table by Renato Zevi 1970 Chroom € 375 1975 Midcentury Design 5 arm Gaetano Sciolari Ceiling Lamp Chandelier Chrome € 345 1992 Jimmy Car Katwijk stoelen mintgroen chroom sept 1992 € 4576 stukken van chroom vonden een nieuw thuis
Gallotti & Radice “Riki T52” Chrome & Glass Serving Trolley / Bar Cart, ItalyVerkocht
Vintage Design Fauteuil wit leer / chroomVerkocht
Vintage Design Opklapbare Serveerwagen Theewagen Wit / ChroomVerkocht
Vintage Design Nachtkastjes Groen met ChroomVerkocht
Industrieel Vintage Gijs van der Sluis Schoolstoelen ChroomVerkocht
Vintage Design Nesttafels Mimiset Palissander ChroomVerkocht
Vintage Design Bureaulamp Chroom Zwart en Wenge jaren 60Verkocht
Vintage Design salontafel tegels rookglas chroom jaren 70Verkocht
4 Vintage Design Buisframe Eettafelstoelen Chroom jaren 70Verkocht
Art Deco Design Bijzettafel Schildpad glas Chromen randVerkocht
Italian 1980’s Design Armchair Tubular Chrome Steel Black LeatherVerkocht
Vintage Design Wandrek Zwart Chroom ’80Verkocht
Vintage Design Mimiset Teak Chroom jaren 60Verkocht
4 Italiaans Design Tuigleer Chroom Buisframe stoelen jaren 80Verkocht
Vintage Design Wand- kapstok Chroom TeakhoutVerkocht
Vintage Design 80’s Stilistische Draadstaal Stoelen Chroom Zwart LeerVerkocht
5 “Jim” design stoelen chroom en zwarte kuip jaren 90 door Wim Marseille voor KensVerkocht
Vintage Design Staande Kapstok Chroom 6 hakenVerkocht
Vintage Design Kusch & Co Stoelen Chroom KuipVerkocht
Bijzettafels Nesttafels Buisframe Chroom Rookglas jaren 60Verkocht
Art Deco / Bauhaus Design Trolley Glas ChroomVerkocht
Vintage Design Presikhaaf Stoelen Chroom Pagholz SchakelbaarVerkocht
Industrieel Vintage Gijs van der Sluis Schoolstoelen Chroom armleuningVerkocht
Vintage Design 70’s Luxe Tafellamp Zwart ChroomVerkochtZoek je iets van chroom?
Laat het ons weten. We kopen elke week in en melden het als er iets binnenkomt.