Naar de inhoud
De Huiszwaluw – vintage interiors
Collectie EN

Multiplex en gebogen hout

Uit de bibliotheek van

Multiplex is hout dat in lagen is opgebouwd. Dunne vellen fineer worden op elkaar gelijmd, elke laag dwars op de vorige. Zo ontstaat een plaat die sterker en rustiger is dan een plank van dezelfde dikte, en die je in een mal kunt buigen. Daarom zit het in zoveel stoelen, kasten en tafels uit de twintigste eeuw: je kunt er vormen mee maken die met massief hout niet te maken zijn.

Wat het is

Een boom levert fineer door de stam tot dunne vellen te snijden of te schillen. Bij multiplex worden die vellen gestapeld en verlijmd, met de nerf van elke laag haaks op die van de laag eronder. Hout krimpt en zwelt vooral dwars op de nerf. Door de lagen te kruisen houden ze elkaar in bedwang. De plaat werkt nauwelijks, splijt minder snel aan de rand en trekt niet krom.

Het aantal lagen is bijna altijd oneven, zodat de plaat in balans is: de buitenste lagen lopen dan in dezelfde richting. Drie lagen heet in Nederland triplex, meer lagen multiplex. In het Engels is het allemaal plywood.

Voor meubels is multiplex meestal van loofhout: berken en beuken zijn de bekendste. Berken is licht van kleur en sterk. Het werd zelfs voor vliegtuigen gebruikt: de romp van de Britse De Havilland Mosquito was van berkenmultiplex.

Een oud idee, een nieuwe industrie

Het principe is heel oud. In het oude Egypte werd rond 2600 voor Christus al hout in gekruiste lagen verlijmd. Op grote schaal gebeurde het pas vanaf de jaren vijftig van de negentiende eeuw. In New York kreeg de meubelmaker John Henry Belter in 1858 octrooi op een manier om stoelruggen van gelaagd hout in een mal te persen. Vanaf de jaren tachtig van die eeuw kwam multiplex in grote hoeveelheden op de markt, eerst vooral voor theekisten en verpakkingen.

Gebogen hout is iets anders

Hout kun je op twee manieren buigen. De eerste is met stoom. Michael Thonet probeerde het in de jaren dertig van de negentiende eeuw eerst met verlijmde, gebogen latten; zijn stoel uit Boppard van 1836 was daar het eerste geslaagde voorbeeld van. Zijn doorbraak kwam toen hij massief beuken in hete stoom leerde buigen. Zijn stoel nr. 14 uit 1859 bestaat uit zes gebogen delen, en tot 1930 werden er ongeveer vijftig miljoen van verkocht.

De tweede manier is die van multiplex: dunne lagen met lijm ertussen in een mal leggen en laten uitharden. Het hout blijft dan vanzelf in vorm. Aan een gestoomd deel zie je één doorlopende nerf. Aan een gelaagd deel zie je op de rand de lagen.

Aalto, Breuer en de Eamesen

De Finse architect Alvar Aalto liet zien wat gebogen berken kan. Voor het sanatorium in Paimio ontwierp hij in 1932 een fauteuil van gebogen berken, bedoeld voor patiënten die er uren per dag in moesten zitten. In 1933 volgde zijn kruk 60, met poten van gebogen gelaagd berken. In 1935 richtte hij met anderen Artek op, dat zijn meubels ging verkopen.

In Londen zag Jack Pritchard, de oprichter van Isokon, dat werk en hij wilde zoiets zelf maken. Hij vroeg het aan Marcel Breuer, die uit Duitsland naar Engeland was gekomen. Breuer tekende in 1935 en 1936 de Long Chair: een frame van gelaagd berken met een doorlopende zitting en rug van gebogen multiplex. De eerste zittingen kwamen uit Estland en werden in Londen op het frame gezet.

Charles en Ray Eames gingen in Californië een stap verder. Zij leerden multiplex in twee richtingen tegelijk te buigen. In 1942 vroeg de Amerikaanse marine hun om een lichte, stapelbare beenspalk; daarvan zijn er ongeveer 150.000 gemaakt. Met die kennis maakten ze na de oorlog hun stoelen met een losse zitting en rug van gevormd multiplex, eerst gebouwd bij Evans in Californië en later bij Herman Miller in Michigan.

Deense schalen en Pastoe

In Denemarken tekende Arne Jacobsen in 1952 de Mier, voor de kantine van het geneesmiddelenbedrijf Novo. Zitting en rug zijn één schaal van in vorm geperst gelaagd fineer. Fritz Hansen aarzelde, maar de bestelling van driehonderd stoelen gaf de doorslag. In 1955 volgde de Serie 7, waarvan er meer dan vijf miljoen zijn gemaakt.

In Nederland was het Cees Braakman, ontwerper bij Pastoe in Utrecht, die met het materiaal aan de slag ging. Na een reis naar de Verenigde Staten, waar hij de fabriek van Herman Miller bezocht, begon hij met gebogen multiplex te werken. Zijn stoel SB02 van berkentriplex staat in het Centraal Museum in Utrecht, gedateerd op 1950, met de aantekening dat hij geïnspireerd is op een ontwerp van Eames. De stoel hoort bij de Berkenserie van Pastoe.

Soorten en waar het mee verward wordt

Multiplex wordt vaak verward met massief hout dat met fineer is beplakt, en met spaanplaat. Kijk je naar de rand, dan is de vergissing snel voorbij. Massief hout laat één nerf zien, spaanplaat een korrelige massa van spaanders, multiplex een stapel strepen.

Een bijzondere variant is kunstharspershout, bekend onder de merknaam Pagholz. Daar is het fineer veel dunner en met hars doordrenkt, zodat het bijna een kunststof wordt. Daarover staat een eigen boek op deze plank.

Zo herken je het

Zoek een onafgewerkte rand: de onderkant van een zitting, de achterrand van een blad, de binnenkant van een lade. Je ziet daar de lagen als fijne lijnen, om en om licht en donker, omdat je afwisselend op de kop en op de zijkant van de nerf kijkt. Tel ze: het aantal is bijna altijd oneven. Bij een stoelschaal lopen de lijnen mee met de bocht.

Berkenmultiplex is licht van kleur. Een schaal van gevormd multiplex is dun, licht en veert een beetje mee als je gaat zitten.

Waar je op let als je koopt

De zwakke plek van oud multiplex is de lijm. Multiplex voor binnen is verlijmd met lijm die slecht tegen water kan. Heeft een stuk lang vochtig gestaan, dan laten de lagen los. Je ziet dat aan randen die openstaan of aan een bobbel in het vlak. Druk er zacht op: het hoort nergens te veren of te kraken.

Kijk bij stoelschalen naar scheurtjes op de plekken waar de schaal aan het onderstel vastzit, en op het smalste punt tussen zitting en rug. Kijk ook naar de bovenste laag fineer. Die is dun: is ze ooit te hard geschuurd, dan komt de lijmlaag eronder als een donkere vlek tevoorschijn.

Verzorging in het kort

Houd multiplex droog en zet het niet tegen een verwarming. Neem het af met een licht vochtige doek en droog het meteen na. Meer staat in het boek Hout verzorgen op de plank Onderhoud.

Waarom wij ervan houden

Multiplex is een eerlijk materiaal. Het laat aan de rand zien hoe het gemaakt is en doet zich niet voor als iets anders. Een stoel van gebogen berken is licht om te zien en licht om te tillen, en hij neemt in een kamer weinig plaats in: je kijkt eronderdoor en erlangs. Tegen een witte muur en op een oude vloer geeft dat warme, matte hout precies genoeg kleur. De stukken van multiplex en gebogen hout uit onze collectie vind je hieronder, en ze hebben allemaal al een leven achter zich.

Geschreven door De Huiszwaluw

← Terug naar de bibliotheek

Nu te koop

Multiplex

Soort
Prijs
1 hangen hier

Zoek je iets van multiplex?

Laat het ons weten. We kopen elke week in en melden het als er iets binnenkomt.

Mail een zoekopdracht WhatsApp