
Metaal lijkt onverwoestbaar, maar wat je ziet en mooi vindt is een heel dun laagje: de huid van een messing lamp, de donkere kleur van een bronzen beeld, het zilver op een verzilverde schaal. Elke poetsbeurt haalt daar iets van af. Dat is geen reden om nooit te poetsen. Het is een reden om het zacht te doen, en niet vaker dan nodig.
Eerst dit
Dit boek is een hulp, geen garantie. Elk stuk is anders. Probeer elk middel en elke methode eerst op een klein plekje dat je niet ziet, en stop als er iets verandert. Wat je doet, doe je op eigen risico: De Huiszwaluw kan niet aansprakelijk worden gehouden voor schade. Is een stuk kostbaar of je erg dierbaar, vraag dan eerst een restaurator.
Wat je in huis hebt
Koper is roodachtig. Messing is koper met zink en is geel. Brons is koper met tin en heeft bijna altijd een donkere laag die er bewust op is gezet of in de loop der jaren is gegroeid. Geen van de drie is magnetisch. Blijft een magneet aan een ‘messing’ lamp hangen, dan is het ijzer met een laagje messing. Veel messing kreeg bij de maker een blanke lak, en die hoort bij het stuk.
Bij zilver kijk je naar de stempels. Sterling zilver is 92,5 procent zilver, de rest is koper. Staat er E.P.N.S. of E.P.B.M. op, dan is het stuk verzilverd: een dun laagje zilver op een ander metaal.
Wat het kapotmaakt
Vocht is de grootste vijand. Bij een luchtvochtigheid tussen 35 en 55 procent gebeurt er met de meeste metalen niets; boven 65 procent gaat aantasting snel. Het zout en het vet van je handen bijten in gepolijst metaal. Zilver loopt aan door zwavel in de lucht, en sneller in de buurt van wol, vilt, rubber en krantenpapier. De donkere waas op zilver en de bruine of zwarte laag op koper, messing en brons zijn stabiel en beschermen het metaal. Lichtgroen poeder dat loslaat is iets anders: dat heet bronsziekte, en ze gaat door zodra de lucht vochtiger is dan ongeveer 55 procent.
Zilver poetsen en gebruiken
Zo doen ze het in musea. Een museum poetst zo zelden als het kan, omdat met de aanslag elke keer een beetje zilver meegaat. Is het nodig, dan met het zachtste middel dat er is: een papje van neergeslagen krijt en water. Daarna ligt het zilver droog, in zuurvrij vloeipapier of in een doek die zwavel afvangt.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Thuis en bij zilversmeden wordt zilver gewoon gepoetst, met een zachte poets die speciaal voor zilver is gemaakt. Was het stuk eerst af in lauw sop, zodat er geen stof of zand meer op zit. Breng een beetje poets aan met een vochtig sponsje of een katoenen watje en wrijf zacht, in rechte banen in plaats van in rondjes. Spoel af met warm water en droog meteen met een zachte katoenen doek. Eén keer per jaar is voor de meeste stukken voldoende. Verzilverd werk poets je lichter en korter, en waar het gele metaal al doorschemert, poets je niet meer.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Zilveren bestek blijft het mooist als je het gebruikt. Wie het na het eten met de hand afwast in lauw sop en meteen afdroogt, hoeft bijna nooit te poetsen. Het risico zit in de vaatwasser. Daar wordt zilver dof en wit, holle heften kunnen loslaten, en zilver dat tegen roestvrij staal ligt krijgt putjes.
Messing en koper: blank of donker
Zo doen ze het in musea. Messing en koper worden alleen gepoetst als ze altijd blank zijn geweest. Gelakt messing wordt niet gepoetst, want poetsmiddel schuurt de lak weg. Schoon metaal krijgt een dun laagje microkristallijne was, geen bijenwas: die geeft op koper en messing een groene, wasachtige aanslag.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Vind je blank messing of koper mooi, dan mag je het poetsen; antiekhandelaren doen dat ook. Breng koperpoets aan met een watje en wrijf uit met een zachte, schone doek. Haal met een houten prikker de resten uit randjes en naden, want daar worden ze wit of groen. Blank metaal loopt vanzelf weer aan. Dat stel je uit met een heel dun laagje microkristallijne was, dat je uitwrijft, en door het stuk daarna alleen met een droge doek af te nemen. Het eerlijke risico: elke poetsbeurt neemt metaal mee, en op verguld, verzilverd of vermessingd werk ben je zo door het laagje heen.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Messing dat donker en warm is geworden, laten veel handelaren en verzamelaars juist zo. Dan is afstoffen en af en toe opwrijven met een zachte, droge doek genoeg.
Kaarsvet en bronzen beelden
Zo doen ze het in musea. Kaarsvet blijft niet zitten, want het geeft groene vlekken op messing; het wordt losgewipt met een houten prikker. De donkere laag van een bronzen beeld wordt nooit gepoetst: ze is deel van het werk en komt niet terug.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Bij een kandelaar zonder lak maken zilversmeden het kaarsvet zacht met een föhn en vegen het weg met keukenpapier. Een gelakte kandelaar leg je een uur in de vriezer: het vet wordt bros en springt los onder je nagel. Heet water erover gieten werkt ook, maar veel oude kandelaars zijn hol en gevuld, en water dat daarin loopt krijg je er niet meer uit.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Een bronzen beeld dat dof en droog oogt, frissen galeries en veilinghuizen op met was. Breng met een zachte kwast of doek een heel dun laagje kleurloze was zonder siliconen aan, laat die een paar minuten aantrekken en wrijf uit met een zachte borstel en daarna een doek. Binnen is dat hooguit één keer per jaar nodig. Probeer het eerst aan de onderkant: het oplosmiddel in was kan sommige patina’s verkleuren, vooral lichte en gekleurde. Op verguld of beschilderd brons hoort geen was.
De bekende huismiddelen
Zo doen ze het in musea. Geen van deze middelen komt een museum binnen. Zuur en zout zijn precies de stoffen die koper, messing en brons groen laten uitslaan, en een dompelbad neemt de aanslag te grondig weg, ook uit gravures waar hij hoort.
Zo wordt het vaak ook gedaan. Azijn met zout en tomatenketchup zijn allebei een zuur. Ze maken een massieve koperen pan of een messing kraan in een kwartier tot een uur blank. Het metaal kan er roze vlekken van krijgen en loopt snel weer aan als je niet heel goed naspoelt en droogt. Op een oud stuk met kleur, lak, soldeernaden of verguldsel doe je het niet. Het bad met aluminiumfolie en soda en het dompelbad halen de aanslag van zilver zonder wrijven. Zilversmeden raden ze af: het zilver wordt mat en witachtig, de donkere tekening in gravures verdwijnt, het loopt daarna sneller aan, en vloeistof die in een hol heft loopt, blijft daar zitten. Mensen doen het met losse massieve lepels en vorken zonder versiering; daar is de schade het kleinst.
Wat je beter laat
Gebruik geen schuurmiddel, staalwol, schuurspons of tandpasta, en op zilver geen algemeen metaalpoetsmiddel: de korrels zijn te hard. Poets geen gelakt messing en nooit de donkere laag van een bronzen beeld. Laat geen water in holle heften, voeten en gevulde kandelaars lopen.
Wanneer je naar een restaurator gaat
Ga naar een metaalrestaurator bij lichtgroen poeder dat terugkomt, bij groene korsten op zilver, bij een laagje dat opbolt of loslaat, bij een deuk, een los oor of een gebroken deel. Ook oude lak verwijderen of vernieuwen is vakwerk.
Patina is geen vuil
De donkere kleur in de plooien van een bronzen figuur, het zachte grijs in de gravure van een lepel, de warme toon van messing dat tachtig jaar is aangeraakt: dat is geen vuil. Het is de tijd die je ziet, en ze maakt het stuk wat het is. Bij De Huiszwaluw vind je stukken die al een leven achter zich hebben, en je mag ons altijd vragen hoe je jouw stuk het beste verzorgt.
Geschreven door De Huiszwaluw