
Eiken is het oudste meubelhout van onze streken. De kast van je overgrootmoeder is ervan gemaakt, de kerkbank, de kloostertafel, en ook de strakke kast uit 1950. Het is hard, zwaar en eerlijk: je ziet de nerf, je voelt de poriën. Eiken kan eeuwen mee, en dat is precies wat het heeft gedaan.
Wat eiken is en waar het vandaan komt
Europees eiken komt van twee bomen: de zomereik (Quercus robur) en de wintereik (Quercus petraea). Ze groeien in bijna heel Europa, tot in Klein-Azië en Noord-Afrika. Het kernhout is licht- tot middenbruin, vaak met een olijfkleurige zweem. De draad is recht, de structuur grof. Eiken is ringporig: elk voorjaar vormt de boom een rij grote poriën, en die zie je in het hout terug als open streepjes. Gedroogd weegt het ongeveer 675 kilo per kubieke meter.
In eiken zit veel looizuur. Dat maakt het hout bijzonder, en het verklaart bijna alles wat je er later mee ziet gebeuren. Komt eiken in aanraking met ijzer, dan wordt het blauwzwart. Bij koper of messing wordt het lichtbruin.
Kwartiers gezaagd: de spiegels
In elke eik lopen stralen van het hart naar de bast. Zaag je een plank dwars op de jaarringen, dan snijd je die stralen in de lengte door en komen ze aan het oppervlak als glanzende vlekken en banden. In Nederland heten ze spiegels. Dit heet kwartiers zagen, omdat de stam eerst in vier kwarten wordt verdeeld.
Kwartiers gezaagd eiken is niet alleen mooier. Het trekt minder krom en krimpt gelijkmatiger dan gewoon gezaagd hout. Het levert wel smallere planken en meer afval op, en was dus altijd duurder. Eiken van deze kwaliteit heet van oudsher wagenschot. Je ziet het waar het hout gezien mag worden, zoals in de betimmering van huizen en schepen.
Het hout van de oude kast
Eiken is in Europa van oudsher het hout voor meubels en beeldhouwwerk. Sinds de middeleeuwen is het ook het hout van kerkkappen, boerderijgebinten, deuren en trappen. Schilders gebruikten eiken panelen. Omdat de groeiringen van eiken zo goed in kaart zijn gebracht, zijn die panelen vaak op het jaar te dateren.
In de Nederlandse steden hoorde eiken bij het vak van de kastenmaker. De goedkopere meubels van naaldhout, die geschilderd werden, kwamen van andere werkplaatsen. Veel antieke Nederlandse kasten zijn daarom van eiken.
Arts and Crafts en de Amsterdamse School
Aan het eind van de negentiende eeuw kozen de meubelmakers van de Arts and Crafts-beweging opnieuw voor eiken, zichtbaar en zonder opsmuk. De Amerikaan Gustav Stickley (1858–1942) maakte er zijn handelsmerk van. Vanaf 1901 leverde zijn werkplaats meubels van kwartiers gezaagd wit eiken dat met ammoniak was gerookt, en in datzelfde jaar begon hij het tijdschrift The Craftsman, dat tot 1916 verscheen. Goedkope namaak werd van gebeitst essen gemaakt. Die herken je doordat de spiegels ontbreken.
In Nederland ontwierpen de architecten van de Amsterdamse School, tussen ongeveer 1910 en 1930, ook meubels, klokken en lampen. Michel de Klerk en Piet Kramer waren de belangrijkste architecten. Het Rijksmuseum bewaart een ameublement van De Klerk uit 1917–1918, met gesneden koppen van schildpadden en kikkers. Meubelfabriek ’t Woonhuys in Amsterdam verkocht zijn ontwerpen. De meubels in deze stijl zijn zwaar en stevig, en veel ervan zijn van eiken.
Na de oorlog bleef eiken. Pastoe in Utrecht bracht van 1948 tot 1959 een eikenserie uit, ontworpen door Cees Braakman. En terwijl Finn Juhl voor teak koos, werkten veel andere Deense ontwerpers van die jaren juist in eiken.
Gerookt, gelogen en blank
Gerookt eiken is niet gebeitst. Het hout wordt in een afgesloten ruimte gezet met een bak sterke ammoniak. De damp reageert met het looizuur en maakt het hout donkerbruin, tot een eindje onder het oppervlak. De ontdekking is Engels: eiken planken in een paardenstal werden donker door de ammoniak uit de urine. Roken verbergt de nerf niet, zoals beits dat doet, en de kleur verschiet niet. Wel valt elke plank iets anders uit.
Gelogen eiken is met ammoniak of een andere loog behandeld. Het werkt op dezelfde manier: de loog reageert met het looizuur en het hout wordt donkerder. Blank eiken heeft geen kleurbehandeling gehad. Het is alleen in de was, de olie of de blanke lak gezet en houdt zijn eigen lichtbruine kleur.
Naast Europees eiken bestaat Amerikaans eiken. Wit eiken is lichter van kleur. Rood eiken is rozer en zachter en heeft een grovere nerf.
Zo herken je eiken
Zoek de spiegels. Geen ander gangbaar meubelhout heeft ze zo duidelijk. Op een kwartiers gezaagd vlak zie je glanzende vlekken die dwars over de nerf liggen. Op een gewoon gezaagd vlak zie je vlammen: brede bogen van open poriën.
Ga met je nagel over het hout: je voelt de poriën als groefjes. Til een la of een stoel op. Eiken is zwaar. Kijk bij oud ijzerbeslag, spijkers en scharnieren: een blauwzwarte kring in het hout eromheen is het looizuur dat op het ijzer heeft gereageerd. Dat is een goed teken van echt eiken, en van ouderdom.
Wil je weten of een donker stuk gerookt of gebeitst is, zoek dan een beschadiging. Bij gerookt hout is het hout ook onder het oppervlak bruin. Bij beits komt er licht hout tevoorschijn.
Waar je op let als je een stuk koopt
Massief eiken werkt. Kijk of panelen en bladen zijn gescheurd of krom getrokken, en of deuren en laden nog goed sluiten. Bij gefineerd eiken, dat in meubels veel voorkomt, loop je de randen na op fineer dat loslaat.
Bekijk de poten: staan ze vast, en zijn ze onderaan niet ingerot of aangelast. Kijk naar gaatjes van houtworm en klop het hout af; vers boormeel betekent dat de worm nog leeft. Verschilt één deur of lade in kleur of in spiegels van de rest, dan is er iets vervangen. Dat hoeft geen bezwaar te zijn, als je het maar weet.
Verzorging in het kort
Stof af met een droge doek en houd eiken weg van natte ijzeren voorwerpen: een blik of een spijker laat een zwarte kring achter. Eiken in de was vraagt af en toe een dun laagje boenwas. Meer lees je in het boek Hout verzorgen op de plank Onderhoud.
Waarom wij ervan houden
Eiken geeft rust. Het is mat, het is zwaar, het staat. Een donkere gerookte kast tegen een witgekalkte muur is genoeg om een kamer een middelpunt te geven. Blank eiken doet het omgekeerde: het vangt het koele daglicht en maakt een kamer licht. En overal zie je de hand van de tijd: afgeronde hoeken, een blad dat glad is gesleten, spiegels die oplichten als de zon erlangs strijkt.
De stukken van eiken uit onze collectie vind je hieronder. Ze hebben allemaal al een leven achter zich.
Geschreven door De HuiszwaluwEiken
Gouden eeuw
17e eeuw (met 19e-eeuwse restauraties)
17e-eeuwse Franse eiken kloostertafel / schragentafel
€ 4.295
17e eeuw
17e-eeuwse eiken joint stool met gedraaide poten
€ 1.450
deur 16e–17e eeuw (bouwwijze in de laatgotische/renaissance-
Antieke eiken deur met kozijn en sierlijk opengewerkt smeedijzeren slot
€ 3.995
De achttiende eeuw
circa 1700
Antieke Hollandse eiken tinkast
€ 3.295
eind 17e – begin 18e eeuw
Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen
€ 245
eind 17e – begin 18e eeuw
Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen
€ 245
eind 17e – begin 18e eeuw
Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen
€ 245
eind 17e – begin 18e eeuw
Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen
€ 245
Empire & Napoleon III
Art nouveau
Art deco
begin 20e eeuw
Antieke Hollandse eiken hoekstoel met gedraaide spijlen en nieuwe biezen zitting
€ 295
jaren 30
Paar brutalist eiken troonstoelen met biezen zitting
€ 595
circa 1935
Paar brutalist eiken loungestoelen met biezen zitting
€ 395
circa 1935
Paar lage brutalist eiken loungestoelen met nieuwe biezen zitting
€ 745
circa 1935
2 Brutalist eiken loungestoelen met biezen zitting, circa 1935
€ 645
jaren 30
2 minimalistische Hollandse eiken ladderback fauteuils met biezen zitting
€ 350
Mid-century
1950
Brutalist eiken haardstoel
€ 245
midden 20e eeuw
Inklapbaar eikenhouten tijdschriftenrek met spijlen
€ 165
jaren 50
Hollandse eiken ladderback armstoel met biezen zitting
€ 195
jaren 50
Zeldzame Hollandse brutalist eiken fauteuil met geïntegreerde bijzettafel
€ 595
jaren 50
Mid-century handgesneden eiken kruk met natuurlijke rand
€ 245
jaren 60
2 Hollandse eiken ladderback armstoelen met biezen zitting
€ 395
jaren 60
Oude Hollandse eiken ladderback eetkamerstoelen met biezen zitting
€ 145
jaren 60
Set van 4 oude Hollandse eiken ladderback stoelen met biezen zitting
€ 495
Postmodern
Hedendaags
Gouden eeuw
1650 17e-eeuwse Franse eiken kloostertafel / schragentafel € 4.295 1650 17e-eeuwse eiken joint stool met gedraaide poten € 1.450 1675 Antieke eiken deur met kozijn en sierlijk opengewerkt smeedijzeren slot € 3.995De achttiende eeuw
1700 Antieke Hollandse eiken tinkast € 3.295 1725 Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen € 245 1725 Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen € 245 1725 Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen € 245 1725 Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen € 245Empire & Napoleon III
1850 Zeldzame antieke Hollandse eiken armstoel met biezen zitting € 345 1850 Antieke graanmaat van eikenhout met ijzerbeslag € 295 1850 Gesneden eikenhouten zuil met getordeerde schacht, parelranden en acanthusvoet € 450Art nouveau
1900 Antieke Franse vatenlift van eiken met katrol, haak en vaatje € 180 1910 Frans eiken kaartenkastje met vier laden € 275Art deco
1925 Antieke Hollandse eiken hoekstoel met gedraaide spijlen en nieuwe biezen zitting € 295 1935 Paar brutalist eiken troonstoelen met biezen zitting € 595 1935 Paar brutalist eiken loungestoelen met biezen zitting € 395 1935 Paar lage brutalist eiken loungestoelen met nieuwe biezen zitting € 745 1935 2 Brutalist eiken loungestoelen met biezen zitting, circa 1935 € 645 1935 2 minimalistische Hollandse eiken ladderback fauteuils met biezen zitting € 350Mid-century
1950 Brutalist eiken haardstoel € 245 1950 Inklapbaar eikenhouten tijdschriftenrek met spijlen € 165 1955 Hollandse eiken ladderback armstoel met biezen zitting € 195 1955 Zeldzame Hollandse brutalist eiken fauteuil met geïntegreerde bijzettafel € 595 1955 Mid-century handgesneden eiken kruk met natuurlijke rand € 245 1965 2 Hollandse eiken ladderback armstoelen met biezen zitting € 395 1965 Oude Hollandse eiken ladderback eetkamerstoelen met biezen zitting € 145 1965 Set van 4 oude Hollandse eiken ladderback stoelen met biezen zitting € 495Postmodern
1975 Set van 4 brutalist eiken ladderback eetkamerstoelen € 895 1975 Set van 4 brutalist eiken eetkamerstoelen met bouclé zitting € 795 1975 2 Engelse eiken armstoelen met ladderrug en biezen zitting € 445 1980 4 vintage eiken cafétafels / bistrot tafels € 75Hedendaags
2020 Franse Stijl Klaptafels Bistro tafels Terrastafels Eiken Visgraat € 25020 stukken van eiken vonden een nieuw thuis
Ronde eiken bijzettafelVerkocht
Set van 4 eiken ladderback eetkamerstoelen met biezen zittingVerkocht
Scandinavische mid-century eiken schommelstoelVerkocht
Lange oude eiken tafel met gedraaide potenVerkocht
Vintage schoolkast vitrinekast van eikenhout met glasdeurenVerkocht
Stoere Antieke Licht Eiken Kloostertafel 19e eeuwVerkocht
Vintage Design Kamerscherm 4 schermen Eiken frameVerkocht
XL Industriële Prouve stijl tafel oude eiken vloerdelen bladVerkocht
Bijzonder oud eiken bijzettafel met oosters tintjeVerkocht
XL Oude Eiken Kloostertafel 2.25mVerkocht
Antiek eiken kist op poten met klepdeksel Wabi SabiVerkocht
Sidetable Engels Eiken Antiek rond 1800Verkocht
Echte Oude Eiken KloostertafelVerkocht
Industrieel Vintage Oude Eiken Vloerdelen Metaal Frame EettafelsVerkocht
Zeer oude eiken Wabi Sabi kist uit de 18e eeuwVerkocht
Vintage Design Cees Braakman Pastoe Ladekast EikenserieVerkocht
Industrieel Vintage Eiken Werktafel Eettafel 200 x 90Verkocht
Vintage Art Deco bijzettafel zwart / eiken MEUFA ZaandamVerkocht
Industrieel Vintage Sleets Eiken BureauVerkocht
TOP Industrieel Vintage Rolluikkast Eiken met drie luikenVerkochtZoek je iets van eiken?
Laat het ons weten. We kopen elke week in en melden het als er iets binnenkomt.