Naar de inhoud
De Huiszwaluw – vintage interiors
Collectie EN

Eiken

Uit de bibliotheek van

Eiken is het oudste meubelhout van onze streken. De kast van je overgrootmoeder is ervan gemaakt, de kerkbank, de kloostertafel, en ook de strakke kast uit 1950. Het is hard, zwaar en eerlijk: je ziet de nerf, je voelt de poriën. Eiken kan eeuwen mee, en dat is precies wat het heeft gedaan.

Wat eiken is en waar het vandaan komt

Europees eiken komt van twee bomen: de zomereik (Quercus robur) en de wintereik (Quercus petraea). Ze groeien in bijna heel Europa, tot in Klein-Azië en Noord-Afrika. Het kernhout is licht- tot middenbruin, vaak met een olijfkleurige zweem. De draad is recht, de structuur grof. Eiken is ringporig: elk voorjaar vormt de boom een rij grote poriën, en die zie je in het hout terug als open streepjes. Gedroogd weegt het ongeveer 675 kilo per kubieke meter.

In eiken zit veel looizuur. Dat maakt het hout bijzonder, en het verklaart bijna alles wat je er later mee ziet gebeuren. Komt eiken in aanraking met ijzer, dan wordt het blauwzwart. Bij koper of messing wordt het lichtbruin.

Kwartiers gezaagd: de spiegels

In elke eik lopen stralen van het hart naar de bast. Zaag je een plank dwars op de jaarringen, dan snijd je die stralen in de lengte door en komen ze aan het oppervlak als glanzende vlekken en banden. In Nederland heten ze spiegels. Dit heet kwartiers zagen, omdat de stam eerst in vier kwarten wordt verdeeld.

Kwartiers gezaagd eiken is niet alleen mooier. Het trekt minder krom en krimpt gelijkmatiger dan gewoon gezaagd hout. Het levert wel smallere planken en meer afval op, en was dus altijd duurder. Eiken van deze kwaliteit heet van oudsher wagenschot. Je ziet het waar het hout gezien mag worden, zoals in de betimmering van huizen en schepen.

Het hout van de oude kast

Eiken is in Europa van oudsher het hout voor meubels en beeldhouwwerk. Sinds de middeleeuwen is het ook het hout van kerkkappen, boerderijgebinten, deuren en trappen. Schilders gebruikten eiken panelen. Omdat de groeiringen van eiken zo goed in kaart zijn gebracht, zijn die panelen vaak op het jaar te dateren.

In de Nederlandse steden hoorde eiken bij het vak van de kastenmaker. De goedkopere meubels van naaldhout, die geschilderd werden, kwamen van andere werkplaatsen. Veel antieke Nederlandse kasten zijn daarom van eiken.

Arts and Crafts en de Amsterdamse School

Aan het eind van de negentiende eeuw kozen de meubelmakers van de Arts and Crafts-beweging opnieuw voor eiken, zichtbaar en zonder opsmuk. De Amerikaan Gustav Stickley (1858–1942) maakte er zijn handelsmerk van. Vanaf 1901 leverde zijn werkplaats meubels van kwartiers gezaagd wit eiken dat met ammoniak was gerookt, en in datzelfde jaar begon hij het tijdschrift The Craftsman, dat tot 1916 verscheen. Goedkope namaak werd van gebeitst essen gemaakt. Die herken je doordat de spiegels ontbreken.

In Nederland ontwierpen de architecten van de Amsterdamse School, tussen ongeveer 1910 en 1930, ook meubels, klokken en lampen. Michel de Klerk en Piet Kramer waren de belangrijkste architecten. Het Rijksmuseum bewaart een ameublement van De Klerk uit 1917–1918, met gesneden koppen van schildpadden en kikkers. Meubelfabriek ’t Woonhuys in Amsterdam verkocht zijn ontwerpen. De meubels in deze stijl zijn zwaar en stevig, en veel ervan zijn van eiken.

Na de oorlog bleef eiken. Pastoe in Utrecht bracht van 1948 tot 1959 een eikenserie uit, ontworpen door Cees Braakman. En terwijl Finn Juhl voor teak koos, werkten veel andere Deense ontwerpers van die jaren juist in eiken.

Gerookt, gelogen en blank

Gerookt eiken is niet gebeitst. Het hout wordt in een afgesloten ruimte gezet met een bak sterke ammoniak. De damp reageert met het looizuur en maakt het hout donkerbruin, tot een eindje onder het oppervlak. De ontdekking is Engels: eiken planken in een paardenstal werden donker door de ammoniak uit de urine. Roken verbergt de nerf niet, zoals beits dat doet, en de kleur verschiet niet. Wel valt elke plank iets anders uit.

Gelogen eiken is met ammoniak of een andere loog behandeld. Het werkt op dezelfde manier: de loog reageert met het looizuur en het hout wordt donkerder. Blank eiken heeft geen kleurbehandeling gehad. Het is alleen in de was, de olie of de blanke lak gezet en houdt zijn eigen lichtbruine kleur.

Naast Europees eiken bestaat Amerikaans eiken. Wit eiken is lichter van kleur. Rood eiken is rozer en zachter en heeft een grovere nerf.

Zo herken je eiken

Zoek de spiegels. Geen ander gangbaar meubelhout heeft ze zo duidelijk. Op een kwartiers gezaagd vlak zie je glanzende vlekken die dwars over de nerf liggen. Op een gewoon gezaagd vlak zie je vlammen: brede bogen van open poriën.

Ga met je nagel over het hout: je voelt de poriën als groefjes. Til een la of een stoel op. Eiken is zwaar. Kijk bij oud ijzerbeslag, spijkers en scharnieren: een blauwzwarte kring in het hout eromheen is het looizuur dat op het ijzer heeft gereageerd. Dat is een goed teken van echt eiken, en van ouderdom.

Wil je weten of een donker stuk gerookt of gebeitst is, zoek dan een beschadiging. Bij gerookt hout is het hout ook onder het oppervlak bruin. Bij beits komt er licht hout tevoorschijn.

Waar je op let als je een stuk koopt

Massief eiken werkt. Kijk of panelen en bladen zijn gescheurd of krom getrokken, en of deuren en laden nog goed sluiten. Bij gefineerd eiken, dat in meubels veel voorkomt, loop je de randen na op fineer dat loslaat.

Bekijk de poten: staan ze vast, en zijn ze onderaan niet ingerot of aangelast. Kijk naar gaatjes van houtworm en klop het hout af; vers boormeel betekent dat de worm nog leeft. Verschilt één deur of lade in kleur of in spiegels van de rest, dan is er iets vervangen. Dat hoeft geen bezwaar te zijn, als je het maar weet.

Verzorging in het kort

Stof af met een droge doek en houd eiken weg van natte ijzeren voorwerpen: een blik of een spijker laat een zwarte kring achter. Eiken in de was vraagt af en toe een dun laagje boenwas. Meer lees je in het boek Hout verzorgen op de plank Onderhoud.

Waarom wij ervan houden

Eiken geeft rust. Het is mat, het is zwaar, het staat. Een donkere gerookte kast tegen een witgekalkte muur is genoeg om een kamer een middelpunt te geven. Blank eiken doet het omgekeerde: het vangt het koele daglicht en maakt een kamer licht. En overal zie je de hand van de tijd: afgeronde hoeken, een blad dat glad is gesleten, spiegels die oplichten als de zon erlangs strijkt.

De stukken van eiken uit onze collectie vind je hieronder. Ze hebben allemaal al een leven achter zich.

Geschreven door De Huiszwaluw

← Terug naar de bibliotheek

Nu te koop

Eiken

Soort
Prijs
32 hangen hier
1600–1700

Gouden eeuw

1700–1800

De achttiende eeuw

1800–1880

Empire & Napoleon III

1880–1915

Art nouveau

1915–1945

Art deco

1945–1970

Mid-century

1970–1995

Postmodern

na 1995

Hedendaags

Gouden eeuw

1650 17e-eeuwse Franse eiken kloostertafel / schragentafel € 4.295 1650 17e-eeuwse eiken joint stool met gedraaide poten € 1.450 1675 Antieke eiken deur met kozijn en sierlijk opengewerkt smeedijzeren slot € 3.995

De achttiende eeuw

1700 Antieke Hollandse eiken tinkast € 3.295 1725 Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen € 245 1725 Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen € 245 1725 Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen € 245 1725 Franse provinciale eiken stoel uit Lotharingen € 245

Empire & Napoleon III

1850 Zeldzame antieke Hollandse eiken armstoel met biezen zitting € 345 1850 Antieke graanmaat van eikenhout met ijzerbeslag € 295 1850 Gesneden eikenhouten zuil met getordeerde schacht, parelranden en acanthusvoet € 450

Art nouveau

1900 Antieke Franse vatenlift van eiken met katrol, haak en vaatje € 180 1910 Frans eiken kaartenkastje met vier laden € 275

Art deco

1925 Antieke Hollandse eiken hoekstoel met gedraaide spijlen en nieuwe biezen zitting € 295 1935 Paar brutalist eiken troonstoelen met biezen zitting € 595 1935 Paar brutalist eiken loungestoelen met biezen zitting € 395 1935 Paar lage brutalist eiken loungestoelen met nieuwe biezen zitting € 745 1935 2 Brutalist eiken loungestoelen met biezen zitting, circa 1935 € 645 1935 2 minimalistische Hollandse eiken ladderback fauteuils met biezen zitting € 350

Mid-century

1950 Brutalist eiken haardstoel € 245 1950 Inklapbaar eikenhouten tijdschriftenrek met spijlen € 165 1955 Hollandse eiken ladderback armstoel met biezen zitting € 195 1955 Zeldzame Hollandse brutalist eiken fauteuil met geïntegreerde bijzettafel € 595 1955 Mid-century handgesneden eiken kruk met natuurlijke rand € 245 1965 2 Hollandse eiken ladderback armstoelen met biezen zitting € 395 1965 Oude Hollandse eiken ladderback eetkamerstoelen met biezen zitting € 145 1965 Set van 4 oude Hollandse eiken ladderback stoelen met biezen zitting € 495

Postmodern

1975 Set van 4 brutalist eiken ladderback eetkamerstoelen € 895 1975 Set van 4 brutalist eiken eetkamerstoelen met bouclé zitting € 795 1975 2 Engelse eiken armstoelen met ladderrug en biezen zitting € 445 1980 4 vintage eiken cafétafels / bistrot tafels € 75

Hedendaags

2020 Franse Stijl Klaptafels Bistro tafels Terrastafels Eiken Visgraat € 250

Zoek je iets van eiken?

Laat het ons weten. We kopen elke week in en melden het als er iets binnenkomt.

Mail een zoekopdracht WhatsApp